In het Rijksmuseum lopen we zomaar door zalen over het begin van de psychiatrie. Hoort zoiets in het museum van de Nachtwacht? Voor Fiona Tan wel, zij maakte er een prachtige installatie van.
Visualia 1538*
Er hangen maar twee schilderijen op de tentoonstelling \u2018Monomania\u2019 van Fiona Tan in het Rijksmuseum. E\u00e9n ervan zien we hier afgebeeld, het \u2018Portret van een kleptomaan\u2019 van de Franse kunstenaar Th\u00e9odore G\u00e9ricault (1791-1824), schilder van het fameuze \u2018Vlot van de M\u00e9dusa\u2019. G\u00e9ricault hield van dramatische onderwerpen. Hij was er als de kippen bij om van enkele hoofden die van de guillotine rolden een stilleven te schilderen.
Psychiater \u00c9tienne-Jean Georget, \u00e9\u00e9n van de grondleggers van de sociale psychiatrie, gaf G\u00e9ricault opdracht om een serie portretten te schilderen van bewoners van het krankzinnigengesticht H\u00f4pital de la Salp\u00eatri\u00e8re in Parijs. Het was een poging om allerlei vormen van afwijkend gedrag en geestelijke stoornissen te categoriseren en herkenbaar te maken. Zoals pyromanie, kleptomanie of erotomanie. Ook G\u00e9ricaults vriend en collega Eugene Delacroix kreeg zo\u2019n opdracht.
Maar wat doen het portret en het onderwerp psychiatrie in het Rijksmuseum?
Voor filmmaker en beeldend kunstenaar Fiona Tan (Pekanbaru, 1966), die een oneindig aantal installaties op haar naam heeft staan, betekende het portret het begin van een intrigerende tentoonstelling, eigenlijk \u00e9\u00e9n grote installatie, over de geboorte van de psychiatrie, naast foto\u2019s, publicaties, sculpturen en tekeningen. Fiona Tan raakte gefascineerd door de pogingen in het verleden om de complexe menselijke natuur te doorgronden.<\/p>\n\n\n\n
Om onze blik te focussen, lopen we door de enigszins schemerige zalen, wat het gevoel door een andere tijd te wandelen versterkt. De titel \u2018Monomania\u2019 slaat op het verouderde verzamelbegrip voor afwijkend gedrag, zoals gokverslaving, ziekelijke jaloezie, en, inderdaad, kleptomanie. Daarvoor kon ze putten uit de collecties van het Rijksmuseum.
In hoeverre is het gelaat een betrouwbare weergave van de (getroebleerde) ziel? Bij G\u00e9ricault\u2019s portret zien we een medemens, mager, met een onsympathieke, ontwijkende blik, leeg starende ogen. We weten dat G\u00e9ricault en zijn familie met hun mentale gezondheid kampten. Waanzin was de schilder uit eigen ervaring bekend.\u00a0
De portret zou echter net zo goed van een kinderlokker of potloodventer kunnen zijn. Of van een normaal mens. Het geeft aan dat het idee van dokter Etienne-Jean Georget nergens op gebaseerd was. Of toch: kijken we niet allemaal naar de ander met een vooringenomen blik? Denken we niet nog steeds van alles te kunnen zien in iemands oogopslag, uitdrukking of voorkomen? Gelukkig is Georgets theorie achterhaald. Maar onze manier van kijken is onveranderd gebleven.
Fiona Tan: \u2018Monomania\u2019 Rijksmuseum Amsterdam. Alle dagen 9-17 uur. T\/m 15 september.
(*Visualia is een kunstcolumn die wekelijks in het Dagblad van het Noorden verschijnt. Bovenstaande aflevering verscheen op 5 augustus 2025)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
In het Rijksmuseum lopen we zomaar door zalen over het begin van de psychiatrie. Hoort zoiets in het museum van de Nachtwacht? Voor Fiona Tan wel, zij maakte er een prachtige installatie van. Visualia 1538*Er hangen maar twee schilderijen op de tentoonstelling \u2018Monomania\u2019 van Fiona Tan in het Rijksmuseum. E\u00e9n ervan zien we hier afgebeeld, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":23,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-22","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kunstbos"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":59,"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22\/revisions\/59"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/23"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kunstbos.nl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}