De geheime sleutel

De geheime sleutel

Het echtpaar Ludwig en Malwine Schnorr-von-Carolsfeld als Tristan en Isolde tijdens de première in 1865
 

Op 10 juni 1865 gebeurde er in de muziekgeschiedenis iets bijzonders, de première van Richard Wagner’s opera ‘Tristan und Isolde’ had onder leiding van Hans von Bülow, de schoonzoon van Franz Liszt, in München plaats. Vanaf dat moment kon je spreken van operageschiedenis vóór en ná Wagner. Wagner bracht de klassieke muzikale opbouw terug tot lange lijnen, doorgecomponeerde zangnummers en heftig dramatische effecten in het orkest. Maar vooral: de Germaans-mythologische wereld die hij ten tonele voerde kon alleen verklankt worden via een andere compositiestijl. 

De componisten ná Wagner, in het zogenaamde Fin-de-siècle, begrepen nooit zo goed wat Wagner nou eigenlijk wilde met zijn vernieuwingen. Ze waren allemaal opgevoed met de Grand Opera, met muziek die iedereen kon nafluiten, met gezwollen aria’s en langdurige sterfscènes aan het eind. Maar toen was daar Wagner met zijn wonderlijke Parsifal, zijn uitgesponnen Der Ring des Nibelungen en het noodlotsdrama Tristan und Isolde, gebaseerd op een legende over een gedoemde liefde uit de achtste eeuw. 

Het teruggrijpen op de Middeleeuwen vereiste eveneens een nieuwe esthetiek. Dissonanten behoorden ineens tot de muzikale expressie. Ze gaven uitdrukking aan emoties, aan innerlijke strijd, aan het Lot. Elk personage werd ten tonele gevoerd met een eigen Leitmotiv. Het was vooral de Tristan und Isolde waarin de moderne muziek geboren werd. Het speciale wondermiddel waardoor we anders tegen de rol en betekenis van muziek gingen kijken, was het Tristan-akkoord (van onder naar boven: f-b-dis-gis), een dissonant. Daarmee was Wagner overigens niet de eerste. Dezelfde dissonante notencluster gebruikte Mozart al in zijn Dissonanzen Quartet (KV 428) en Beethoven in zijn pianosonates (opus 31). Maar wat het Tristan-akkoord uniek maakt, is niet het akkoord zelf, maar hoe het zich oplost. In de Westerse harmonieleer volgt na een dissonant akkoord altijd een consonant. Bij Wagner moet je helemaal tot het eind van de opera luisteren, tijdens de beroemde ‘Liebes-Tod’ van Isolde, voordat de dissonant zich oplost in een consonant. 

Op die manier wilde Wagner’s via de muziek uitdrukking geven aan de aard van de liefde tussen Tristan en Isolde. Het niet kunnen en willen oplossen van het akkoord is een symbool voor die onopgeloste liefde en bepaalt het karakter van de muziek en van de hele opera. Het resultaat is dat de muziek gaat zweven en de tijd wordt vastgehouden tot de dood aan het eind verlossing biedt. 

Zo werd, vooral bij de Symbolisten, het Tristan-akkoord de geheime sleutel naar de moderne muziek, naar een andere wereld.

Wat we horen, is een duister soort melancholie, de klank van het noodlot, ridder Tristan en prinses Isolde die elkaar niet kunnen krijgen en aan het eind door een misverstand door vergif zullen sterven. Het Tristanakkoord loopt uit in een oneindige melodie. De muziek representeert de ondergang en het onvermogen van mensen om het lot en het plan van God of de goden te veranderen of te ontlopen. Dat je met een onopgelost dissonant akkoord een heel muziekstuk kunt schrijven, een complete opera, was voor veel componisten die zochten naar iets nieuws, een ongelooflijk spannende ontdekking. Tristan un Isolde beïnvloedde de grote vernieuwers Claude Debussy, Gustav Mahler, Richard Strauss, Alban Berg, Arnold Schönberg en Igor Strawinsky en lanceerde een nieuwe muzikale klankwereld.
Eric Bos

Het Tristan-akkoord