Visualia 1586
Verzadigde sneeuw op takken en struiken, dat was een specialiteit van de Finse schilder Pekka Halonen. Finnen kunnen aan de sneeuw in zijn landschappen zien hoe koud het was. We stappen een van de laatste zalen binnen vol sneeuwlandschappen met bomen, een bevroren meer, de hemel, een sneeuwdeken rond het huis. Wit in wit. En toch heel plastisch. Niemand kon zo goed sneeuw schilderen. Halonen had er groot succes mee.
Pekka Halonen (1865-1933) behoorde tot de generatie naturalisten, onder wie Albert Edelfelt of zijn vriend Välnö Blomstedt en Edvard Munch die we toch vooral als expressionist kennen.Zodra we de eerste zalen met voornamelijk portretten en scènes van dagelijkse bezigheden hebben bekeken, slaan we een hoek om en dan begint alles te zingen. Overrompelende landschappen. Een realisme dat veel verder gaat dan dat. Intenser, doorleefder, heftiger, al geven de onderwerpen niet veel anders weer dan de rust en schoonheid van de natuur.
Je voelt de liefde waarmee de natuur van het moederland uitdrukking heeft gekregen.
Dat werd beïnvloed door de positie van de Finnen, die, zoals bijna elke land in Noord- en Oost-Europa, werd geterroriseerd door de Russen. Dat versterkte de betekenis van Finland voor de Finnen, hun identiteit, hun cultuur en natuur als verbindende kracht. Kunstenaars vertolkten de stem van hun land. Het schilderen van de Finse samenleving, van de Finse meren en bossen, werd daardoor een vanzelfsprekend en betekenisvol gegeven. Halonen was niet de enige kunstenaar die de stad voor de natuur verruilde.
Kunst als nationale zelfbevestiging. Dat horen we ook terug in de muziek van de met Halonen bevriende Finse componist Jean Sibelius, wiens symfonisch gedicht Finlandia model staat voor het Finse zelfgevoel. Zijn pianomuziek Bomen kringelt door de museumzalen.
Voor Pekka Halonen gaf het landschapsschilderen vooral uitdrukking aan zijn idee dat mens en natuur een eenheid vormen. Hij leefde met zijn gezin zo’n dertig jaar zelfvoorzienend in zijn zelfgebouwde atelierwoning, op zo’n 35 kilometer afstand van Helsinki, aan het Tuusulameer. ‘Ik had dikwijls het gevoel dat ik het Louvre of de grootste kunstschatten ter wereld voor mijn deur had. Ik hoef het bos maar in te gaan om de mooist mogelijke schilderijen te zien – en ik heb niets anders nodig.’
Een belangrijk deel van zijn opleiding had hij in Parijs gedaan, op de Académie Julian en de Académie Colarossi. Hij kreeg les van Paul Gauguin. Al deze invloeden zijn in zijn vroege werk duidelijk terug te zien, al moet zijn beheersing van de anatomie dan nog groeien. Die invloeden schudde hij later ook weer af toen hij op zijn oog en zijn gevoel kon vertrouwen. Voor Halonen ging het om de schoonheid van ritmes van takken en rimpelingen in het meer,de guirlandes van bladeren. Soms klontert een groepje dennenbomen samen tot een abstracte, compositorische vorm.
Dat alles is nu zomaar in Enschedé te zien. Pekka Halonen, wat een buitenkans.
Eric Bos
Pekka Halonen. Een ode aan Finland’, Rijksmuseum Twenthe, Enschedé. Open: di-zo 10-17 uur. T/m 16 augustus.
