In het Rijksmuseum lopen we zomaar door zalen over het begin van de psychiatrie. Hoort zoiets in het museum van de Nachtwacht? Voor Fiona Tan wel, zij maakte er een prachtige installatie van.
Visualia 1538*
Er hangen maar twee schilderijen op de tentoonstelling ‘Monomania’ van Fiona Tan in het Rijksmuseum. Eén ervan zien we hier afgebeeld, het ‘Portret van een kleptomaan’ van de Franse kunstenaar Théodore Géricault (1791-1824), schilder van het fameuze ‘Vlot van de Médusa’. Géricault hield van dramatische onderwerpen. Hij was er als de kippen bij om van enkele hoofden die van de guillotine rolden een stilleven te schilderen.
Psychiater Étienne-Jean Georget, één van de grondleggers van de sociale psychiatrie, gaf Géricault opdracht om een serie portretten te schilderen van bewoners van het krankzinnigengesticht Hôpital de la Salpêtrière in Parijs. Het was een poging om allerlei vormen van afwijkend gedrag en geestelijke stoornissen te categoriseren en herkenbaar te maken. Zoals pyromanie, kleptomanie of erotomanie. Ook Géricaults vriend en collega Eugene Delacroix kreeg zo’n opdracht.
Maar wat doen het portret en het onderwerp psychiatrie in het Rijksmuseum?
Voor filmmaker en beeldend kunstenaar Fiona Tan (Pekanbaru, 1966), die een oneindig aantal installaties op haar naam heeft staan, betekende het portret het begin van een intrigerende tentoonstelling, eigenlijk één grote installatie, over de geboorte van de psychiatrie, naast foto’s, publicaties, sculpturen en tekeningen. Fiona Tan raakte gefascineerd door de pogingen in het verleden om de complexe menselijke natuur te doorgronden.
Schemerige zalen
Om onze blik te focussen, lopen we door de enigszins schemerige zalen, wat het gevoel door een andere tijd te wandelen versterkt. De titel ‘Monomania’ slaat op het verouderde verzamelbegrip voor afwijkend gedrag, zoals gokverslaving, ziekelijke jaloezie, en, inderdaad, kleptomanie. Daarvoor kon ze putten uit de collecties van het Rijksmuseum.
In hoeverre is het gelaat een betrouwbare weergave van de (getroebleerde) ziel? Bij Géricault’s portret zien we een medemens, mager, met een onsympathieke, ontwijkende blik, leeg starende ogen. We weten dat Géricault en zijn familie met hun mentale gezondheid kampten. Waanzin was de schilder uit eigen ervaring bekend.
De portret zou echter net zo goed van een kinderlokker of potloodventer kunnen zijn. Of van een normaal mens. Het geeft aan dat het idee van dokter Etienne-Jean Georget nergens op gebaseerd was. Of toch: kijken we niet allemaal naar de ander met een vooringenomen blik? Denken we niet nog steeds van alles te kunnen zien in iemands oogopslag, uitdrukking of voorkomen? Gelukkig is Georgets theorie achterhaald. Maar onze manier van kijken is onveranderd gebleven.
Fiona Tan: ‘Monomania’ Rijksmuseum Amsterdam. Alle dagen 9-17 uur. T/m 15 september.
(*Visualia is een kunstcolumn die wekelijks in het Dagblad van het Noorden verschijnt. Bovenstaande aflevering verscheen op 5 augustus 2025)
