Werk van Maurits Escher is onverminderd populair. Gelukkig bestaan van zijn honderden prenten meerdere afdrukken. Kunsthandel Kees Westeneng Fine Arts in Stroe beschikt over de grootste collectie Eschers in Nederland. Het hierbij afgedrukte ‘Sterren’ is daar een mooi voorbeeld van.
Eric Bos*
Wat de tijdloze wereld van graficus Maurits Escher zo bijzonder maakt is het grote vakmanschap, het intellectuele spel met illusies. Tegelijkertijd toont het een wereld die ons voor raadselen stelt. Het unieke is, Escher betrekt ons in zijn spel. We kunnen meedoen.
Escher is in die zin een tovenaar, die vogels in vissen kan veranderen, die je op pad stuurt en er voor zorgt dat je ergens anders belandt dan je verwachtte.
Deze prent ‘Sterren’ uit 1948 is daar een mooi voorbeeld van. We zien een stukje heelal waarin geen sterren stralen, maar meetkundige figuren door de ruimte zweven. In de grootste hebben zich twee kameleons gevestigd. Je zou denken, wat doen die daar en waarom kameleons? Misschien omdat kameleons in staat zijn om een metamorfose te ondergaan, wat betreft hun lichaamskleur. Metamorfoses, dat zijn nu juist de raadseldingen die tot de wonderen van de natuur behoren. En al ziet alles op ‘Sterren’ er op het eerste gezicht uit alsof het alleen om ingenieus met elkaar vervlochten ‘dodecaëders’ gaat, als we de ‘balken’ van zo’n dodecaëder volgen, blijkt er niks van te kloppen. Het raadselachtige beeld van een sterrenstelsel van meetkundige figuren krijgt iets exotisch door die kameleons. En het wordt nog raadselachtiger als we willen weten hoe die meetkundige figuren in elkaar zitten. Dat maakt ‘Sterren’ tot een raadselbeeld in het kwadraat.
Maurits Cornelis Escher (1898-1972) werd in Leeuwarden geboren in een familie van intellectuelen en kunstenaars. Een neef van hem was Rudolf Escher, één van de belangrijkste Nederlandse componisten, die in zijn muziek met de wetmatigheid van de muziek experimenteerde. Het zat dus in de familie. Maurits Escher maakte houtsneden, houtgravures en litho’s van landschappen en zelfs stillevens. Pas in de jaren ’40 begon hij met zijn ‘Escheriaanse’ prenten, waar ‘Sterren’ zo’n prachtig voorbeeld van is, en was techniek geen doel, maar een middel geworden. Zijn werk is enerzijds uniek, maar sluit anderzijds aan bij de traditie van ‘optische illusionisten’ als Samuel van Hoogstraten, Carel Fabritius en Hans Holbein en onderging sterke invloeden van Islamitische kunst tijdens zijn reis naar Andalusië.
In de kunstwereld werd Eschers werk lange tijd niet begrepen, maar het publiek was van meet af aan dolenthousiast. Dat gold ook voor wiskundigen omdat het oeuvre van Escher niet alleen heel aantrekkelijk is, maar ook in conceptuele zin interessant. Wonderen van constructie.
Over ‘Sterren’ schreef Escher: ”Enkelvoudige, dubbele en drievoudige regelmatige lichamen zweven als sterren door de ruimte. In het midden is een stelsel van drie regelmatige achtvlakken alleen door de ribben aangegeven. Voor dit raamwerk werden twee kameleons als bewoners gekozen, omdat zij zich met hun poten en hun staart kunnen vastklampen aan de balken van hun kooi terwijl die door het heelal zwiert.”
De wereld is een universum vol geometrie, zo laat Escher ons zien, en tegelijkertijd een droomwereld waarin niets is wat het lijkt. Het is de illusie van oneindigheid binnen de grenzen van de wetmatigheid.
Maurits Cornelis Escher: ‘Sterren’ houtdruk (eigenhandig gesigneerd), 1948-10.
* Deze tekst is verschenen in het kunst- en antiektijdschrift Vind no 59 – 2025
Eric Bos
KunstBos is een blog van Eric Bos, waarin kunst en cultuur in brede zin aan bod komen, zowel actueel als beschouwend.
Eric Bos is kunstjournalist, schrijver en beeldend kunstenaar. Hij schreef zowel
romans als boeken over kunst. Zijn kunstcolumn ‘Visualia’ verschijnt in Dagblad van het Noorden. Andere teksten over kunst worden in tijdschriften gepubliceerd.
