Dit tafereel, dat de Engelse kunstenaar Albert Moore rond 1875 schilderde, toont een jonge vrouw in een staat van rust, haar lichaam ontspannen op wat een bank of ligbed moet zijn. Zowel de compositie, de houding van het model als het ingetogen kleurenpalet stralen een zekere verstilling uit; de zachte gelaatstrekken en gesloten ogen van de vrouw die de diepe vredigheid van de slaap benadrukken. Ze draagt een roze bloem in het haar, dezelfde soort als de bloemen achter haar en die uit de vaas op de vloer steken.
Haar kleding wordt weergegeven met losse, vloeiende en transparante gewaden in witte en aardse olijftinten, wat een klassieke of tijdloze kwaliteit suggereert in samenhang met de academische stijl.
Een verhaal is er niet. ‘Het slapende meisje’, heeft hij het genoemd, meer niet. Albert Moore (1841-1893) geeft ons geen verdere aanwijzingen, zelfs niet in symbolische zin. Op deze manier dwingt hij de beschouwers onze neiging om betekenis aan kunst te geven te verwerpen – wat heel modern is, net als bij abstracte kunst.
Wat is het dan wel? Gewoon een portret van een jonge vrouw, zoals alle schilderijen van klassiek geklede vrouwen en meisjes bij Moore, zijn geliefde onderwerp? Nee, wat we hier zien is geen portret van een bepaald persoon; ze kreeg van de schilder niet meer aandacht dan de vaas, de draperieën en de bank. Het is een portret van de slaap, dat mysterieuze verschijnsel dat verwant lijkt aan de dood. Of beter gezegd: het is een uitbeelding van de REM-slaap (pas rond 1953 ontdekt), een fase in onze slaapcyclus waarin wij dromen.
Slaap is een raadsel omdat de gedachten en dromen van de slapende zich op een heel andere pleklijken te bevinden. Slaap schept daardoor een gevoel van mysterie en creëert een afstand tussen de kijker en het onderwerp. Wij hebben geen idee van de wereld waarin ze zich bevindt. Hier is nadrukkelijk de REM-slaap uitgebeeld waarbij de spierspanning verdwijnt. Deze vrouw droomt. Ze heeft niet alleen haar ogen dicht, maar ligt er inderdaad als verlamd bij. De manier waarop haar rechterarm slap naar rechts buigt, suggereert dat alle spiertonus is uitgeschakeld. Haar hoofd en bovenlichaam zakken naar voren, haar linkerhand is volkomen slap achtergebleven in haar kussen. Het model veinst niet, ze slaapt echt.
Om het schilderij zijn verfijnde uitstraling te geven, bracht Moore de verf nauwgezet, laag voor laag, uiterst dun op het doek. Daaroverheen bracht hij een grijs vernis aan dat als ondergrond diende voor de lichte kleur die het geheel zijn zachte gloed geeft.
Moore combineerde het geïdealiseerde verleden met eigentijdse elementen (de Japanse waaier) om ons eraan te herinneren dat het om een decoratief werk gaat, geen realistisch beeld. Zijn bedoeling was om pure schoonheid te schilderen, niet meer en niet minder. Schoonheid als een abstract gegeven dat door Moore en andere Engelse schilders in de Victoriaanse tijd werd nagestreefd en een nieuwe kunst moest voortbrengen. Daarin bereikte hij een hoge mate van perfectie. Hij schilderde daartoe zó precies, dat wij in staat zijn om te concluderen dat zijn model niet alleen sliep, maar daadwerkelijk droomde.
Eric Bos
