Antonio Corradini: ‘Modestia’ (1752) marmer (hoog: 195cm), Capella Sansevero, Napels.
Kunst kan adembenemend zijn. Zonder gemakzuchtige hulpmiddelen als AI en dergelijke kunnen kunstenaars met hun hoofd en hun handen wonderen scheppen, volmaakte illusies creëren. Kunst kan zelfs steen in huid veranderen zien we bij beeldhouwer Bernini in de Villa Borghese in Rome. Marmer is bij hem zo zacht als het dijbeen van een mens.
Het wonder van de illusie kan nog veel groter zijn. Kunst is in staat om marmer transparant te doen lijken. In het recente nummer van Kunstschrift zien we dat gebeuren. Daarin blijkt dat Italiaanse beeldhouwers zoals Antonio Corradini of Giuseppe Sanmartino in de vroege achttiende eeuw beroemd waren met de verbluffende illusie van transparantie in steen. We weten dat het marmer is, maar ons oog ziet eendoorzichtige, gebeeldhouwde sluier over naakte mensfigurengedrapeerd. Je weet niet wat je ziet. Er werd in Corradini’s tijd zelfs gedacht dat zijn marmeren beeld van een gesluierde, gestorven Christus, Cristo velato uit 1722, niet door de kunstenaar maar door de hand van God moest zijn gemaakt. Anders was zo’n volmaakte illusie niet te verklaren.
In de schilderkunst kijken we minder snel op van de illusie van transparantie. Al verbazen we ons nog steeds als schilders illusies zoals transparante dingen schilderen, zoals water, een drinkglas, een glazen raam, mist, de lucht.
Zoals bij alle zogenaamde wonderen is ook alles in de kunst mensenwerk, handenarbeid, tenzij digitale tools het van ons overnemen. Eeuwenlang was beeldhouwen en schilderen een demonstratie van virtuoos kunnen. Zo schilderde de Amerikaanse kunstenaar Andrew Wyeth in 1947 opwaaiende vitrage voor een raam: Wind from the Sea. Vitrage is doorzichtig, net als een sluier. Het raam bevond zich op de bovenverdieping van het zogenaamde Olsonhouse in Maine. Daar woonde de gehandicapte Christina Olson die model zou liggen op Wyeth’s beroemdste schilderij: Christina’s World(1948). Dit was haar uitzicht. Ze kon door het transparante gordijn naar buiten kijken, zonder dat iemand haar zag.
Stofuitdrukking, zo noemen schilders het vermogen om hout, glas, plastic of velours zo te schilderen dat het de illusie van echt hout, glas, plastic of velours heeft gekregen. Zoals perspectief ook al zo’n magische illusie is. Kunsthistorica Lisa Wiersma die voor een tv-serie een kopie van de Nachtwacht schilderde, schrijft in Kunstschrift over ‘atmosferisch perspectief’. Wat dat is, zien we bijvoorbeeld op Gezicht op Haarlem (ca 1653) van Jacob van Ruisdael. Hoe Ruisdael de transparante stofuitdrukking van lucht schilderde, zodat wij kunnen zien en bijna kunnen navoelen hoe heiïg, bewolkt, onweersachtig of warm het toen was. En toch is het schilderij slechts verf op een plat stuk linnen. Geheimen van de kunst noemen wij dat.
Of is het gewoon een truukje, bedrog? Natuurlijk. Illusie is altijd bedrog. Maar wel een prachtig soort bedrog.
Eric Bos
‘Doorzichtig’, Kunstschrift no 2, april/meinummer 2026. In museumshops en boekwinkels, 12,75 euro.
