Visualia 1575
We staan op het Maaspad in Zwijndrecht en kijken uit over de het water van de Oude Maas, met aan de overkant de stad Dordrecht en de stompe toren van de Grote Kerk. Het is hierwaar de Oude Maas en de Beneden Merwede in bredevloeiingen bij elkaar komen, en de wereld hoofdzakelijk uit water lijkt te bestaan. Op een groot schilderij in het Dordrechts Museum zien we hoe dat er eeuwen geledenuitzag. Precies zo. Een beurtschip dat de verbinding met Rotterdam onderhoudt, ligt in de Oude Maas voor anker om goederen en passagiers in en uit te laden. Kleine bootjes varen af en aan, in de mistige achtergrond zien we de stad met de Grote Kerk. Het water is rimpelloos op deze vroege ochtend waar het koele licht al plaats maakt voor het goud van de dag. Zo’n typisch 17de-eeuws Hollands schilderij van een meester die wist hoe je een illusie volmaakt moest maken, hoe je met weinig actie alle aandacht op je gericht krijgt. Wie was deze meester van water en licht? Het moet wel de in 1620 in Dordrecht geboren Aelbert Cuyp zijn, waar het museum veel werk van in huis heeft.
Maar dan komt de verrassing. Het titelbordje vermeldt: ‘John Mallord William Turner: ‘Dort, or Dordrecht; The Dort Packet-Boat from Rotterdam Becalmed’, (1818) olieverf op doek. Het staat er echt. De beroemde Engelse schilder van apocalyptische stormen op zee en schepen in nood, die dereuzenkrachten van de natuur wist vast te leggen, was een enorme bewonderaar van Cuyp. In 1815 had Turner (1775-1851) in de Royal Academy in Londen schilderijen van Aelbert Cuyp gezien en was daardoor flabbergasted. Hij moest en zou naar Dordrecht, verbleef daar en keerde er een aantal malen terug. Hij schilderde zelfs in Cuyp-stijl om het geheim van zijn idool te doorgronden. Met een verbluffend succes.
Het schilderij bevindt zich normaal gesproken in het Yale Center for British Art, Connecticut (VS), met andere Hollandse meesterwerken, onder andere van schilders die Aelbert Cuyp indertijd navolgde, zoals Jacob van Ruisdael, Jan van Goyen en Claude Lorrain, meesters van een nieuw soort realisme, van geraffineerde toonwaarden, van atmosfeer. Ook die zijn op de tentoonstelling ‘Water en Licht’ te zien, met daarnaast in totaal tien Turners (schilderijen en aquatinten) die je anders nooit te zien krijgt.
Wie meer houdt van de heftige Turner, de romanticus en abstract realist, komt ook aan zijn trekken. Al direct bij binnenkomst worden we gegrepen door een klein, bijna geheel abstract zeeschilderij, Stormy Sea Breaking on a Shore (ca 1843), waarin alles gericht is op een bijna monochrome explosie van verf waar we vermoeden dat daar een schip in nood is. Wilde storm, woeste zee, pasteuze verf.
In Dordrecht ontdekte Turner het geheim van Cuyp. Hoe water, mist en licht een betoverend atmosferisch mengsel kunnen vormen. Bij Aelbert Cuyp verstild, bij Turner explosief.
Eric Bos
‘Water en licht’, Dordrechts Museum. Open: di-zo 11-17 uur. Tot 14 juni.
